การขยายพันธุ์ไผ่บงหวานด้วยการแยกเหง้า

ไผ่บงหวาน (Dendrocalamus sp.) เป็นไผ่พันธุ์เศรษฐกิจที่ได้รับความนิยมปลูกกันอย่างแพร่หลายในประเทศไทย มีต้นกำเนิดจากหมู่บ้านนาทุ่ม อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย (จากคำบอกเล่าต่อของผู้อาวุโสของหมู่บ้านหลายต่อหลายรุ่น อายุไม่น้อยกว่า 120 ปี) โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เนื่องจากหน่อมีรสชาติหวาน กรอบ ไม่มีรสขมหรือฝาดเหมือนไผ่พันธุ์อื่น จึงเป็นที่ต้องการของตลาดทั้งบริโภคสดและแปรรูป การขยายพันธุ์ไผ่บงหวานทำได้หลายวิธี แต่วิธีที่เกษตรกรนิยมใช้มากที่สุดวิธีหนึ่งคือ การแยกเหง้า (การแยกกอ) เพราะให้ต้นกล้าที่แข็งแรง ตรงตามสายพันธุ์แม่ และให้ผลผลิตเร็วกว่าการเพาะเมล็ด

ทำความรู้จักเหง้าไผ่

เหง้า (Rhizome) คือส่วนลำต้นใต้ดินของไผ่ที่ทำหน้าที่สะสมอาหารและแตกหน่อใหม่ ไผ่บงหวานมีระบบเหง้าแบบกอแน่น (Sympodial) คือเหง้าจะแตกแขนงอยู่ใกล้กับกอเดิม ไม่เลื้อยไปไกลเหมือนไผ่บางชนิด ทำให้ง่ายต่อการขุดแยกและควบคุมพื้นที่ปลูก

ขั้นตอนการขยายพันธุ์ด้วยการแยกเหง้า

1. การเลือกกอแม่พันธุ์

เลือกกอไผ่ที่มีอายุประมาณ 1-2 ปี แข็งแรง สมบูรณ์ ปราศจากโรคและแมลงศัตรูพืช ไม่ควรเลือกจากกอที่มีอายุมากเกินไปเพราะเหง้าจะแก่และแตกหน่อได้ยาก

2. ช่วงเวลาที่เหมาะสม

ควรทำการแยกเหง้าในช่วงต้นฤดูฝนถึงกลางฤดูฝน (ประมาณเดือนพฤษภาคม-กรกฎาคม) เนื่องจากมีความชื้นเพียงพอ ช่วยให้ต้นกล้าตั้งตัวและแตกรากใหม่ได้ดี ลดความเสี่ยงจากการขาดน้ำ

3. วิธีการขุดแยกเหง้า

• เลือกลำไผ่ที่มีอายุ 6 เดือน - 1 ปี ที่ติดอยู่กับเหง้าที่สมบูรณ์ มีตาที่ยังไม่แตกหน่อ 2-3 ตา
• ใช้จอบหรือเสียมขุดรอบโคนกอห่างจากลำที่จะแยกประมาณ 30-40 เซนติเมตร
• ตัดลำไผ่ให้เหลือความสูงประมาณ 50-80 เซนติเมตร เพื่อลดการคายน้ำ
• ค่อยๆ แซะดินออกจนเห็นเหง้าและราก ระวังไม่ให้เหง้าฉีกขาดหรือตาเหง้าเสียหาย
• ใช้เลื่อยหรือมีดคมตัดแยกเหง้าออกจากกอแม่ให้มีรากติดมาด้วยพอสมควร

4. การเตรียมและปลูกกิ่งพันธุ์

• ตัดแต่งรากที่ช้ำหรือฉีกขาดออก
• อาจชุบโคนด้วยฮอร์โมนเร่งราก เพื่อกระตุ้นการออกรากใหม่
• นำไปปลูกในหลุมที่เตรียมไว้ทันที หรือชำในถุงเพาะชำก่อนประมาณ 1-2 เดือนจนแตกใบใหม่แข็งแรงจึงย้ายปลูก
• รดน้ำให้ชุ่มและพรางแสงในช่วงแรกเพื่อลดการคายน้ำ

5. การดูแลหลังปลูก

รดน้ำสม่ำเสมอในช่วง 1-2 เดือนแรก คลุมโคนด้วยฟางหรือเศษหญ้าเพื่อรักษาความชื้น และใส่ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักเพื่อเร่งการเจริญเติบโตของราก

ข้อดีของการขยายพันธุ์ด้วยการแยกเหง้า

• ตรงตามสายพันธุ์แม่ 100% ไม่มีการกลายพันธุ์เหมือนการเพาะเมล็ด
• ให้ผลผลิตเร็ว เพราะเป็นการต่อยอดจากต้นที่โตแล้ว ใช้เวลาเพียง 1-2 ปีก็เริ่มให้หน่อ
• อัตรารอดสูง เนื่องจากมีรากติดมาพร้อมสามารถดูดน้ำและอาหารได้ทันที
• ต้นทุนต่ำ ไม่ต้องซื้อกิ่งพันธุ์จากภายนอก สามารถขยายพันธุ์เองจากกอที่มีอยู่แล้ว

ประโยชน์ของไผ่บงหวาน

ด้านเศรษฐกิจ

หน่อไผ่บงหวานเป็นที่ต้องการของตลาดสูง ราคาดีกว่าไผ่พันธุ์ทั่วไป สามารถขายได้ทั้งหน่อสดและแปรรูปเป็นหน่อไม้ดอง หน่อไม้ต้ม หรือหน่อไม้อัดปี๊บ สร้างรายได้เสริมหรือรายได้หลักให้แก่เกษตรกรได้อย่างต่อเนื่อง เพราะไผ่ให้ผลผลิตซ้ำได้ทุกปีโดยไม่ต้องปลูกใหม่

ด้านการบริโภคและโภชนาการ

หน่อไผ่บงหวานมีรสชาติหวาน กรอบ อร่อย ไม่ต้องต้มนานเหมือนไผ่ทั่วไปเพื่อลดความขม อุดมไปด้วยใยอาหาร ช่วยระบบขับถ่าย และมีแคลอรีต่ำ เหมาะสำหรับผู้ที่ควบคุมน้ำหนัก

ด้านสิ่งแวดล้อม

ไผ่ช่วยป้องกันการพังทลายของดิน ระบบรากที่แผ่กว้างช่วยยึดหน้าดินริมตลิ่งหรือพื้นที่ลาดชัน นอกจากนี้ไผ่ยังเจริญเติบโตเร็ว ช่วยดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์และคายออกซิเจนได้ดี เป็นพืชที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

ด้านการใช้ประโยชน์อื่นๆ

ลำไผ่บงหวานสามารถนำไปใช้ทำเครื่องจักสาน วัสดุก่อสร้าง หรือทำรั้ว ส่วนใบไผ่สามารถนำไปใช้เป็นอาหารสัตว์หรือวัสดุคลุมดินได้เช่นกัน

การปลูกไผ่บงหวาน เป็นการลงทุนที่คุ้มค่า

การขยายพันธุ์ไผ่บงหวานด้วยการแยกเหง้าเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพ ให้ต้นกล้าที่แข็งแรงตรงตามพันธุ์แม่ และให้ผลผลิตได้เร็วกว่าวิธีอื่น เหมาะสำหรับเกษตรกรที่ต้องการขยายพื้นที่ปลูกหรือเริ่มต้นปลูกไผ่บงหวานเพื่อสร้างรายได้ ทั้งนี้ไผ่บงหวานยังมีประโยชน์รอบด้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ โภชนาการ สิ่งแวดล้อม และการใช้สอยในชีวิตประจำวัน จึงถือเป็นพืชเศรษฐกิจทางเลือกที่น่าสนใจสำหรับการลงทุนในระยะยาว

สวนพัชรีไผ่บงหวานแท้